زنو

یادداشت های مهدی فاتحی درباره هنر ادبیات و سینما

پوشکین،آغازگر روایت روسی

الکساندر سرگه یویچ پوشکین در سال 1799 در مسکو به دنیا آمد.مثل دیگر نجبای روس در ابتدا بیشتر به زبان فرانسه مسلط بود تا روسی.اولین اثرش منظومه  "باکره اورالئان"بود.او مثل دیگر هم مسلکانش زندگی را به میگساری و قمار و عشقبازی با بالرین ها می گذراند و مطالبی بر ضد کلیسا و تزار می نوشت که باعث شهرتش شد.پوشکین نیز مثل جوانان دیگر روسیهء آن زمان به ارتش ملحق شد اما چندین بار به خاطر نافرمانی و فرار دستگیر و تبعید شد.در این مدت منظومه "روسلان ولیودمیلا"،"کولی ها"،"برادران راهزن" را نوشته بود و شاهکارش "یوگنی آنگین"را آغاز کرده بود.در سال 1833 منظومه پر ارزش"اسب سوار برنزی" اش را نوشت."بی بی پیک" و "دختر سروان"از آخرین کارهای پوشکین به نثر است.او در سال 1836 در دوئلی که با دانته بر سر ناتالی داشت کشته شد.

پوشکین در یوگنی آنگین به شدت تحت تاثیر لرد بایرون است هر چند در طول کتاب بایرون و سنت رماتیک را تمام شده می داند.یوگنی آنگین جوان زمیندار و کتاب خوانی است که به دیگر زمینداران و همسایگانش شباهت ندارد و معتقد است سرف ها باید صاحب زمین شوند(از عقاید خود پوشکین که نیم قرن بعد در روسیه به وقوع پیوست.)او بعد از مدتی همسایه جدیدی پیدا می کند به نام لنسکی که به خاطر شباهت های اولیه شان با هم صمیمی می شوند و به خانه ای می روند که اولگا نامزد لنسکی همراه با خواهرش تاتیانا(اولین اسم روسی در ادبیات روس) در آنجا زندگی می کنند.اما کم کم تفاوت های سخصیتی در آن دو پدیدار می شود و لنسکی احساساتی و دلداده در مقابل یوگنی به ظاهر منطقی قرار می گیرد.

کتاب پر از تصاویر لطیف و ظرایف است هر چند که مسلما" در زبان روسی صاحب ارزش های بیتشری است(این کتاب توسط منوچهر وثوقی نیا از روسی به فارسی برگردانده شده است.)

داستان با وجود صحنه های رقیق و عاشقانه ای که از عشق تاتیانا به یوگنی خبر می دهد آرام آرام از از شخصیت ها و احساسات رمانتیک خارج می شود و یوگنی و تاتیانا را به عرصهء رئالیسم تلخی می کشاند.یوگنی که عشق تاتیانا را رد می کند در دوئلی با لنسکی بر سر اولگا لنسکی را از پا در می آورد و از آن شهر می رود.یوگنی در انتهای رمان وقتی تاتیانا را می بیند که با پرنسی ازدواج کرده و با مستخدمینش در آسایش زندگی می کند به پای او می افتد و طلب عشق می کند تا من دیگری بودلر- لکانی-فرویدی به ظهور برسد.رمان در لحظهء به خاک افتادن یوگنی و رد شدن عشقش توسط تاتیانا به پایان می رسد.

یوگنی که میلش را میل دیگری تعین می بخشد به اولگایی دل می بندد که متعلق به لنسکی است و با مرگ او ارزش اولگا نیز رنگ می بازد و وقتی دوباره تاتیانا که سوژه میل دیگری (پرنس) است ملاقات می کند برای یوگنی دوباره شکل می گیرد.تعابیر و تفاسیر زیادی از این رفتار و شخصیت یوگنی می توان داشت که شاید تکرار مکرراتی بیش نباشد.

یوگنی از قهرمانان مکتب رئالیست ادبیات روسیه است و تاثیرات زیادی بر نویسندگان بعد از خود دارد(همینطور "اسب سوار برنزی" پوشکین)باختین که رمان نویسی را تنها در حیطه چند صدایی می بیند پوشکین را با وجود نظم نویس بودن یک رمان نویس می داند و مثال های زیادی از او ذکر می کند که چگونه در دل روایت تز و آنتی تز هگلی در آن شکل می گیرد(داستایوفسکی بیشترین بهره را در این زمینه برده است.)

چایکوفسکی نیز با ساخت اپرایی از یوگنی آنگین باعث شهرت دوچندان این اثر شد.  

"دختر سروان"(که با ترجمهء پرویز ناتل خانلری موجود است)از کارهای اواخر عمر پوشکین است. "دختر سروان"داستان قهرمانی به نام آندره پترویچ است که پدرش او را برای پخته و مرد شدن به سربازی می فرستد و او ناخواسته در گیر جنگ و مبارزاتی می شود که به نوعی بر گرفته از تاریخ روسیه است.زمانی که مغول ها یا هون ها گوشه به گوشهء روسیه ای که آن زمان وجود نداشت را تصرف می کردند و خود را امپراطور آنجا می نامیدند.پترویچ در این گیر و دار متهم به خیانت می شود و تا پای مرگ می رود و دوباره باز می گردد.دختر سروان هر چند داستان رمانتیک گونه ای دارد اما پوشکین سعی می کند با پرداخت شخصیت های سیاه و سفیدش این کار را نجات دهد ولی با این حال "دختر سروان" از کارهای ضعیفش به حساب می آید.

"بی بی پیک" مجموعه ای از شش داستان است که مشهورترین آن ها بی بی پیک است و به نظر من بهترین آن ها داستان "تیر تپانچه" است که بن مایه هایی نزدیک به یوگنی آنگین نیز دارد؛سیلویو(نام شخصیت داستان) که هنگام دوئل در مقابل حریفش از بی خیالی و گیلاس خوردن او و بی اعتنایی اش به مرگ عصبانی می شود و نوبت شلیک کردنش را نگه می دارد تا زندگی برای رقیبش با ارزش شود و آن موقع جانش را بگیرد.در این مجموعه داستان های هجو آمیز چون "تابوت ساز" هم دیده می شود( این کتاب نیز توسط محمد مجلسی از زبان فرانسه به فارسی برگردانده شده است.)اما به طور کلی مثل دیگر آثار پوشکین عشق از موتیف های اصلی و گره های اصلی روایتش است.

پوشکین در بیشتر کارهایش از فرمی مشابه استفاده می کند که بیشتر تحت تاثیر ادبیات فرانسه و به خصوص ادبیات رم و یونان باستان است(در خیلی از کارهایش از شخصیت های نمایشنامه ها یا افسانه های یونانی رمی یاد می کند و شخصیت داستان هایش را نمونه ای از آن ها می داند.) او برای این کار از وسط داستانش را شروع می کند نه ابتدا،و با برگشتی به گذشت چگونگی رسیدن به این نقطه را شرح می هد و بعد دوباره از همان نقطه داستان را ادامه می دهد.

پوشکین را باید اولین آغازگر روسی نویسی و پا به عرصه گداشتن شخصیت های روسی در ادبیات دانست.شخصیت هایی که هر چند به قول داستایوفسکی مسئله ای فرامرزی دارند اما خصوصیت ملت روس در آن ها نمایان است.

با خواندن پوشکین به راحتی می توان تاثیر بسیار زیاد او را در آثار گوگول،داستایوفسکی و تولستوی دید.در زمانه ای که داستان های تالیفی بی ارزشی  به چاپ می رسد که حتی یک صفحه از آن را هم نمی توان خواند و دم و دستگاه روزنامه ها و جوایز و سایت ها  کوتوله های بی مایه ای را به عنوان نویسنده معرفی می کنند و آدم های بی مایه تر از آن ها برای شان نقد می نویسند و مجسمه های بلاهت به آن ها جایزه می دهند و تشویق شان می کنند تنها باید به ادبیات ترجمه پناه برد و برای یافتن رگه های تاریخی و تحلیلی این کارها دست کم بایست از ادبیات قرن نوزده شروع کرد.

+ مهدی فاتحی ; ۱۱:٤٤ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۱٤ مهر ۱۳۸٩
    پيام هاي ديگران ()